Sanoat korxonalarida elektr energiyasi iste’molini monitoring qilish va boshqarishning intellektual tizimlari: sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni qo‘llash

Dolzarbligi: uzluksiz va energiya talab qiluvchi ishlab chiqarishga ega sanoat korxonalarida elektr energiyasi iste’moli texnologik rejim bilan chambarchas bog‘liq; shu sababli monitoring va boshqaruv o‘lchanadigan ma’lumotlarga tayanishi hamda texnologik jarayon cheklovlarini hisobga olishi zarur. Raqamli texnologiyalar – aqlli hisoblagichlar, IoT datchiklari, SCADA, EMS, MES, ERP va raqamli egizaklar – buning texnik asosini yaratadi, sun’iy intellekt usullari esa to‘plangan ma’lumotlar asosida prognozlash va boshqaruv qarorlarini shakllantiradi.

Maqsad: maqolada elektr energiyasi iste’molini monitoring qilish, yuklamani prognozlash, samaradorlikni baholash va rejimlarni boshqarishda qo‘llaniladigan sun’iy intellekt usullari hamda raqamli texnologiyalar ko‘rib chiqiladi, ularning qo‘llanish shartlari, erishiladigan samara, cheklovlari va integratsiya muammolari aniqlanadi.

Usullari: taqrizdan o‘tgan ilmiy nashrlarning (asosan 2016–2026-yillar) tahliliy sharhi bajarildi; bibliografik yozuvlar Crossref va OpenAlex bazalari bo‘yicha, standartlar va qonunchilik hujjatlari esa ISO, IEC va lex.uz rasmiy sahifalari bo‘yicha tekshirildi. Usullar monitoring konturidagi vazifasiga ko‘ra tasniflandi hamda kirish ma’lumotlari, hal etiladigan masalalar, afzalliklari, cheklovlari, real vaqt rejimida ishlashi va korxona tizimlari bilan integratsiyasi bo‘yicha taqqoslanadi.

Natijalar: raqamli monitoringning to‘rt qatlamli arxitekturasi va sun’iy intellekt usullarining funksional xaritasi taklif etildi; unda usullar guruhlari (neyron tarmoqlar, daraxtlar ansambllari, klasterlash, mustahkamlovchi o‘qitish, noravshan mantiq, gibrid va fizik qonuniyatlarga asoslangan modellar) ma’lumotlarni qayta ishlash, prognozlash, samaradorlikni baholash va boshqaruv masalalariga moslashtirilgan. Joriy etishdagi asosiy to‘siq modellarning o‘zi emas, balki birlamchi ma’lumotlarning sifati, o‘lchovlarning to‘liqligi va yuklamaga ta’sir ko‘rsatishning yo‘l qo‘yiladigan chuqurligi ekanligi ko‘rsatildi.