Tog‘li hududlarda kichik gidroelektr stansiyalarini loyihalash xususiyatlari

Dolzarbligi. Hozirgi kunda Oʻzbekiston Respublikasida qayta tiklanuvchi energiya manbalarining salmog’i keskin oshib bormoqda, ayniqsa, kichik gidroelektr stansiyalar (KGES) qayta tiklanadigan energetikaning muhim elementi hisoblanadi va tog‘li va tog‘oldi hududlarda ularni qo‘llash tabiiy resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. O‘zbekistonning bu hududlari baland-pastliklari va daryolarining ko‘pligi bilan katta imkoniyatlarga ega. Ammo bunday hududlarda gidrotexnik inshootlarni loyihalash va qurish tabiiy, texnik, ekologik va iqtisodiy sharoitlar bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘plab o‘ziga xos murakkabliklarga ega. Kichik daryolarning energetik salohiyati yuqori bo‘lishiga qaramay, u deyarli o‘zlashtirilmagan. Bu esa undan foydalanishning samarali yechimlarini ishlab chiqishning dolzarbligini tasdiqlaydi.

Maqsad: Maqolada O‘zbekiston kichik gidroenergetikasini rivojlantirish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan tog‘ va tog‘oldi hududlarida kichik gidroelektr stansiyalarini (KGES) loyihalash tajribasi ko‘rib chiqilgan. Maqolada joylashtirish sxemalari va texnologik yechimlarni tanlashga ta’sir etuvchi gidrologik, iqlim va geologik sharoitlar tahlili keltirilgan. Gidrouzelning joylashuvi, turi, uskunalari va derivatsiya trassasini tanlash asoslanadi. Ish natijalaridan kichik GESlar loyihalarini ishlab chiqishda foydalanish mumkin.

Usullar: Bosimdan samarali foydalanish uchun ochiq kanallar va bosim havzasiga ega bo‘lgan kombinatsiyalangan bosimsiz-bosimli derivatsiya sxemasini qo‘llash tavsiya etiladi. Bosimlar 80 m dan yuqori bo‘lganda cho‘michli turbinalardan, bosimlar 20-80 m bo‘lganda radial-o‘qli turbinalardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Seysmik ta’sirlar paytida ishonchlilikni oshirish uchun asosiy gidrotexnik inshootlarni qoyali asosga ankerli mahkamlashni ko‘zda tutish tavsiya etiladi.

Natijalar: Bosimga bog‘liq holda cho‘michli yoki radial-o‘qli turbinalarni tanlash o‘zgaruvchan suv sarflari sharoitida stansiyalarning yuqori energetik samaradorligi va ishonchli ishlashini ta’minlaydi. Kichik gidroelektr stansiyalar (KGES) O‘zbekistonning tog‘li va tog‘oldi hududlarini energiya bilan ta’minlash uchun samarali va ekologik barqaror yechim hisoblanadi.