Taqsimlovchi elektr tarmoqlarida izolyatsiya parametrlarini diagnostika qilish asosida elektr xavfsizligi xavflarini aniqlash va baholash usullari

Dolzarbligi: Maqolada tadqiqot vazifalarining dolzarbligi va amaliy zarurati taqsimlovchi elektr tarmoqlarida izolyatsiya holatini ishonchli baholash hamda elektr xavfsizligini ta’minlash ehtiyojlari nuqtayi nazaridan asoslangan. Izolyatsiyaning eskirishi, namlanishi, ifloslanishi va mexanik shikastlanishi natijasida faza–yer oralig‘idagi sizib o‘tish toklarining ortishi, bir fazali yerga tutashuvlar va ko‘p fazali avariyalarning rivojlanish xavfi izolyatsiya parametrlarini nazorat qilishning ilmiy-amaliy ahamiyatini belgilaydi.

Tadqiqot vazifalarining zarurati amalda qo‘llaniladigan diagnostik usullarning imkoniyatlari va cheklovlarini qiyosiy tahlil qilish orqali ochib berilgan. Xususan, bevosita yerga tutashuv va ampermetr–voltmetr usullarida sun’iy yerga tutashuv hosil qilish, shikastlanmagan fazalarda kuchlanishning ortishi, xodimlar va elektr uskunalari uchun qo‘shimcha xavf yuzaga kelishi hamda alohida fazalar izolyatsiyasini mustaqil baholash imkoniyatining cheklanganligi ko‘rsatilgan. Ushbu holatlar izolyatsiyaning umumiy, aktiv va reaktiv o‘tkazuvchanliklarini kompleks tahlil qilish, diagnostik mezonlarni asoslash va o‘lchash usullarini takomillashtirish vazifalarining amaliy ehtiyojdan kelib chiqqanligini tasdiqlaydi.

Maqolada qo‘shimcha aktiv o‘tkazuvchanlikdan foydalanishda katta quvvat ajralishi va harorat ta’sirida parametrlarning o‘zgarishi kabi texnik cheklovlarning yoritilishi, shuningdek, qo‘shimcha sig‘im ulash usulining imkoniyatlari tahlil qilinishi tadqiqotning muhandislik ahamiyatini kuchaytiradi. Belgilangan vazifalar izolyatsiya holatidagi xavfli o‘zgarishlarni barvaqt aniqlash, o‘lchash natijalarining ishonchliligini oshirish va tarmoq ish rejimini buzmaydigan monitoring vositalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan.

Shu asosda, tadqiqot vazifalarining dolzarbligi va talab qilinishi maqolada nazariy hamda texnik tahlil darajasida yetarlicha asoslangan, deb baholash mumkin. Ayni paytda, ushbu asoslarni aniq ekspluatatsion statistika, tajriba natijalari va mavjud usullar bilan miqdoriy taqqoslash ma’lumotlari orqali to‘ldirish tadqiqotning daliliy bazasini yanada mustahkamlaydi.

Maqsad: Taqsimlovchi elektr tarmoqlarida bevosita bir fazali yerga tutashuv, ampermetr–voltmetr hamda qo‘shimcha aktiv va reaktiv o‘tkazuvchanlikni ulash usullarining diagnostik imkoniyatlarini tahlil qilish, izolyatsiyaning umumiy, aktiv va reaktiv o‘tkazuvchanliklari hamda impedansi bilan elektr xavfsizligi
xavf-xatarlari o‘rtasidagi bog‘liqliklarni aniqlash va izolyatsiya holatini ishonchli baholashga xizmat qiluvchi diagnostik mezonlarni asoslashdan iborat.

Usullar: Tadqiqotda qiyosiy va analitik tahlil, elektr zanjirlarini ekvivalent sxemalar asosida modellashtirish hamda hisoblash usullaridan foydalanildi. Bevosita bir fazali yerga tutashuv usulida yerga tutashuv toki va faza–yer kuchlanishi o‘lchanib, izolyatsiyaning umumiy o‘tkazuvchanligi va impedansi aniqlandi. Ampermetr–voltmetr usulida faza va yer orasiga ma’lum qiymatdagi qo‘shimcha aktiv yoki reaktiv o‘tkazuvchanlik ulanishidan oldingi va keyingi kuchlanishlar asosida izolyatsiyaning aktiv, sig‘im va umumiy o‘tkazuvchanliklari hisoblandi. Shuningdek, chiziqli kuchlanish, nol ketma-ketlik kuchlanishi va faza–yer kuchlanishi qiymatlaridan foydalanishga asoslangan hisoblash ifodalari hamda qo‘shimcha sig‘imni ulash usulining texnik imkoniyatlari tahlil qilindi.

Natijalar: Izolyatsiyaning umumiy o‘tkazuvchanligi yerga tutashuv tokining faza–yer kuchlanishiga nisbati  y_iz=I_f.e/U_f.e, umumiy impedansi esa Z_iz=1/y_iz orqali baholanishi asoslandi. Aktiv o‘tkazuvchanlikning ortishi izolyatsiyadagi sizib o‘tish toki va dielektrik yo‘qotishlarning ko‘payishini, reaktiv o‘tkazuvchanlikning ortishi esa faza–yer sig‘im toki hamda bir fazali yerga tutashuv toklarining kattalashishini ko‘rsatishi aniqlandi. Umumiy o‘tkazuvchanlikning ortishi va impedansning kamayishi izolyatsiya holati yomonlashuvining asosiy diagnostik belgilari sifatida belgilandi. Qo‘shimcha o‘tkazuvchanlik qiymatini izolyatsiyaning dastlabki umumiy o‘tkazuvchanligiga nisbatan 0,5–2,0 oralig‘ida tanlash o‘lchash sezgirligini oshirishi va hisoblash xatoligini kamaytirishi ko‘rsatildi. Yuqori kuchlanishli aktiv o‘tkazuvchanlikning katta quvvat tarqatishi va haroratga bog‘liqligi sababli qo‘shimcha sig‘im sifatida quvvat kondensatorlaridan foydalanish maqsadga muvofiqligi asoslandi. Izolyatsiyaning umumiy, aktiv va reaktiv parametrlarini kompleks baholash yashirin nuqsonlarni aniqlash, izolyatsiya holatining yomonlashish tendensiyasini kuzatish hamda elektr xavfsizligi xavf-xatarlarini oldindan baholash imkonini beradi.