Yashil iqtisodiyotga o‘tishda energetik inqilobning ahamiyati

Dolzarbligi: Hozirgi global sharoitda energetik inqilob XXI asrning eng muhim o’zgarishlaridan biri bo’lib, iqtisodiy tizimlar va rivojlanish yo’nalishlarini tubdan o’zgartirmoqda. 2024 yilda qayta tiklanadigan energiya quvvatlarining rekord 15,1% o’sishi va global miqyosda 4 448 gigavatt ga erishishi, sohada bandlik 16,2 million ish o’rningacha kengayishi bilan, fotoil yoqilg’isiga bog’liq tizimlardan toza energiya manbalariga o’tish yashil iqtisodiyot rivojlanishining muhim harakatlantiruvchisi bo’ldi. Biroq, jiddiy muammolar, jumladan, joylashtirish bo’yicha mintaqaviy nomutanosibliklar saqlanib qolmoqda, bunda Osiyo yangi quvvatlarning uchdan ikki qismidan ko’pini ta’minlaydi, Markaziy Amerika va Karib havzasi kabi mintaqalar esa atigi 3,2% hissa qo’shadi. Joriy taraqqiyot va 2030 yil iqlim maqsadlari o’rtasidagi barqaror bo’shliq, bu holda hozirgi o’sish sur’atlarini saqlab qolish ham dunyoni qayta tiklanadigan energiya quvvatlarini uch baravar oshirish maqsadlaridan 7,2% orqada qoldiradi, bu tadqiqotni ayniqsa dolzarb qiladi. Energetik inqilobning yashil iqtisodiyotga o’tishda ko’p qirrali rolini tushunish barqaror rivojlanish murakkabliklarini hal qilishga va barcha mintaqalar hamda jamiyatlarda foyda teng taqsimlanishini ta’minlashga intilayotgan siyosatchilar, investorlar va xalqaro tashkilotlar uchun juda muhimdir.

Maqsad: Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi energetik inqilobning yashil iqtisodiyotga o’tishda ko’p qirrali rolini joriy tendensiyalar, texnologik innovatsiyalar, bandlikka ta’sir va siyosiy asoslarni tizimli baholash orqali har tomonlama o’rganish va tahlil qilishdir. Tadqiqot transformatsiyaning asosiy harakatlantiruvchilarini aniqlash, xalqaro maqsadlarga erishishdagi taraqqiyotni baholash, joylashtirish va investitsiyadagi mintaqaviy nomutanosibliklarni baholash hamda barcha manfaatdor tomonlar va geografik mintaqalar o’rtasida foyda adolatli taqsimlanishini ta’minlagan holda o’tishni tezlashtirish uchun faktlarga asoslangan tavsiyalar berishga qaratilgan..

Usullari: Ushbu tadqiqot energetik o’tish ma’lumotlarining miqdoriy tahlili bilan siyosiy asoslar va iqtisodiy ta’sirlarni sifat jihatdan baholashni birlashtiruvchi aralash uslubiy yondashuvni qo’llaydi. Asosiy ma’lumot manbalari Xalqaro qayta tiklanadigan energiya agentligi (IRENA), Xalqaro energiya agentligi (IEA), Jahon iqtisodiy forumi va BMT atrof-muhit dasturi (UNEP)ning so’nggi hisobotlarini, so’nggi tendentsiyalarni aks ettirish uchun 2022-2024 yillar ma’lumotlariga e’tibor qaratishni o’z ichiga oladi. Metodologiya texnologik innovatsiyalar, iqtisodiy ta’sirlar, siyosiy asoslar, investitsiya oqimlari va mintaqaviy o’zgarishlar kabi ko’p o’lchovlarni o’rganuvchi tizimli fikrlash yondashuvini o’z ichiga oladi. Tahliliy asos qayta tiklanadigan energiyani joylashtirish naqshlarining qiyosiy tahlili, bandlik ma’lumotlarini baholash, xarajat raqobatbardoshligini baholash va turli mintaqalar va mamlakatlarda siyosat samaradorligini tahlil qilishni o’z ichiga oladi.

Natijalar: tadqiqot shuni ko’rsatadiki, global qayta tiklanadigan energiya quvvatlari 2024 yilda rekord 15,1% o’sishga erishdi va 4 448 gigavatt ga yetdi, bunda quyosh energiyasi yangi o’rnatishlarda ustunlik qildi va qayta tiklanadigan manbalar kengayishining 73% ni tashkil etdi. Qayta tiklanadigan energiya bandligi butun dunyo bo’ylab 16,2 million ish o’rnigacha kengaydi, bu sektor tarixidagi eng yuqori yillik o’sish sur’atini ifodalaydi. Osiyo yangi quvvatlarning uchdan ikki qismidan ko’pini qo’shdi, bu asosan Xitoyning energetik o’tishga 818 milliard dollar investitsiyasi tufayli, Markaziy Amerika va Karib havzasi atigi 3,2% hissa qo’shganda mintaqaviy nomutanosibliklar saqlanib qoldi. Texnologik yutuqlar 30% dan ortiq samaradorlikka erishgan perovskit quyosh batareyalari va kengaytirilgan geotermal tizimlarning tijorat jihatdan hayotiyligini o’z ichiga oladi. Rekord o’sishga qaramay, hozirgi traektoriyalar 2030 yil maqsadlariga yetmaydi, 2024 yil o’sish sur’atlarini saqlab qolish dunyoni qayta tiklanadigan quvvatlarni uch baravar oshirish maqsadlaridan 7,2% orqada qoldiradi. Qayta tiklanadigan energiya endi ko’pgina stsenariylarda fotoil yoqilg’isidan arzonroq bo’lish bilan xarajat raqobatbardoshligi erishildi, rivojlanmagan mamlakatlarda, ayniqsa, kapital xarajatlari rivojlangan mamlakatlardan yetti baravar yuqori bo’lgan holda moliyalashtirish bo’shliqlari saqlanib qolmoqda.